In naam van Oranje

28 minuten (2,4 km)

  • Download GPX

Iedere Nederlander kent het strijdlied: 'In naam van Oranje doe open de poort....' de watergeus ligt aan wal'. Het lied gaat over de verovering van deze vestingstad op de Spanjaarden. Dat gebeurde op 1 april 1572, een belangrijke datum in de Nederlandse geschiedenis.  

Dit ga je zien

Startpunt: Markt 1
3231 BC Brielle
1

Historisch Museum Den Briel

Historisch Museum Den Briel
Markt 1
3231 AH BRIELLE
Historisch Museum Den Briel
2

Waag en Stadsgevangenis

Waag en Stadsgevangenis
Koopmanstraat 1
3231 AH BRIELLE
Waag en Stadsgevangenis
3

Stadspomp

Stadspomp
Wellerondom
3231 XV BRIELLE
Stadspomp
4

De Wildeman

De Wildeman
Nobelstraat 9
3231 BA BRIELLE
De Wildeman
5

Molen 't Vliegend Hert

Molen 't Vliegend Hert
Molenstraat
3231 AJ BRIELLE
Molen 't Vliegend Hert
6

Restanten van de Noordpoort

Restanten van de Noordpoort
Noorderbolwerk
3231 BRIELLE
Restanten van de Noordpoort
7

Geuzengesticht

Geuzengesticht
Voorstraat 80
3231 BK BRIELLE
Geuzengesticht
8

Asyl voor Oude en Gebrekkige Zeelieden

Asyl voor Oude en Gebrekkige Zeelieden
Asylplein
3231 VA BRIELLE
Asyl voor Oude en Gebrekkige Zeelieden
Eindpunt: Markt 1
3231 BC Brielle

Beschrijving

Startpunt: Markt 1
3231 BC Brielle

STADHUIS
De wandeling begint op de Markt, het hart van de vesting. Ga in gedachten eens terug naar de twaalfde eeuw. De straat die je voor het oude stadhuis langs ziet lopen, de Voorstraat en de Nobelstraat, is de buitendijk van een polder. Het ingedijkte stuk land heet Oosterland. Waar nu de Markt is, stroomt de Goote, een getijstroom die Voorne in tweeën splitst. Overigens is Voorne in de twaalfde eeuw niet meer dan een verzamelde ringpolders, slikken en zandplaten. Aan de buitendijk liggen twee nederzettingen: Maarland en Brielle. De straat naast het stadhuis, een polderweg in uw gedachten, is de grens tussen die twee dorpjes. Ze liggen gunstig en zullen zich samen ontwikkelen tot een bloeiende stad. Brielle krijgt in 1330 stadsrechten. De naam van de stad is waarschijnlijk een verbastering van brogilo, dat staat voor een drassig omheind gebied, waar schepen kunnen aanleggen om te laden en te lossen. Het veertiende-eeuwse stadhuis is in 1791 gerenoveerd en van een nieuwe gevel voorzien door de Brielse bouwmeester Johannes van Westenhout.

In het stadhuis vinden officiële ontvangsten plaats en worden huwelijken voltrokken. Tevens is hier de toegang tot het Historisch Museum Den Briel. Op het timpaan, bovenaan de gevel van het stadhuis, draagt een capirussa het schild van de stad. Een capirussa is een fabeldier met het lijf van een hond, de gespleten hoeven van een geit, de staart van een koe en een min of meer menselijk gezicht. Op het timpaan zijn verder diverse symbolen te zien. Zoals het roer (voor goed bestuur), de spiegel (voor deugd en voorzichtigheid) en de weegschaal (voor gerechtigheid). De wapenspreuk, Libertatis Primitiae, betekent Eerstelingen der Vrijheid. Brielle was vanaf 1 april 1572 de eerste stad waar de Spanjaarden niet langer de dienst uitmaakten. 

Het stadhuis is tevens de ingang van Historisch Museum Den Briel. Het museum geeft, door middel van een omvangrijke collectie, een beeld van de historie van stad en eiland, en de tachtigjarige oorlog. Tijdens de wandeling door Brielle krijg je regelmatig de tip om in het Historisch Museum Den Briel verder te kijken.  De eerste tip heeft met het stadhuis te maken: bekijk de passersdoos van Johannes van Westenhout en werp meteen een blik op de schuttersstukken van Maarten van der Fuijck (het Brielse schuttersgilde rond 1660).

WAAG EN STADSGEVANGENIS 
Ga naast het stadhuis de Koopmanstraat in. Achter het stadhuis, op de hoek van de Koopmanstraat en de Venkelstraat, zie je de waag en stadsgevangenis. Het gebouw, nu het Historisch Museum Den Briel, is in 1623 ontworpen door stadstimmerman Maerten Cornelisz Paeyse. Het Latijnse vers op de gevelsteen aan de voorzijde, in de Venkelstraat, betekend dat beneden (in de waag) de gerechtigheid wordt gehandhaafd, terwijl boven (in de gevangenis) degenen zuchten die daartegen zondigen. De gevangenis was tot 1877 in gebruik. 

WELLERONDOM
Maak een draai en steek de Venkelstraat over naar het pleintje Wellerondom. Hier komen vijf straten bijeen. In het midden staat de stadspomp uit 1590 met daarop het wapen van Voorne. Tot in de jaren twintig van de vorige eeuw kwamen de Briellenaren naar het Wellerondom (rondom de waterbron) om water te halen. In 1929 kreeg de stad een drinkwaterleiding, waardoor de pomp zijn functie verloor. Op de gevel van Wellerondom 6 heeft de bewoner, een metselaar, een gevelsteen met schietlood, waterpas, meetlat en troffel aangebracht. Achter het Wellerondom zie je de Sint-Catharijnekerk, een vijftiende-eeuwse kerk waarvan de bouw nooit voltooid is. De kerk is een prachtig voorbeeld van Brabantse gotiek. De toren is 57 meter hoog. Wil je meer weten over de Sint-Catharijnekerk en religieus Brielle, kies dan voor de stadswandeling Loven en Bidden.

LATIJNSE SCHOOL
Ga vervolgens de Venkelstraat in. Aan je rechterhand, op nummer 4D, zie je de Latijnse school uit 1593. Op de gevelsteen staat: Moge hier voor altijd alles wat in strijd is met kunst en goede zeden worden weggebannen en de christelijke moraal voor eeuwig worden gevestigd. Het gebouw diende tot 1878 als school. Tip: in het Historisch Museum Den Briel is een portret te zien van Cornelis Briel (1619-1685), een regent die curator was van de Latijnse school, maar ook onder meer burgemeester en baljuw van Brielle. 

DE WILDEMAN 
Ga de eerste straat links in, in het Welleslop, en ga aan het eind weer links. Je komt in de Nobelstraat. Aan de rechterzijde zie je op nummer 9 het patriciërshuis De Wildeman. De geschiedenis van het imposante huis gaat terug tot de vijftiende eeuw. De Lodewijk XV-stijl dateert van rond 1750. Wandel terug naar de Markt, terug op de Markt staan we nog even stil bij de woorden die voor het stadhuis in het plaveisel zichtbaar zijn: Nyet sonder Godt. Het zouden de woorden zijn van Maartje Willemsdochter, een Brielse gifmengster, die de dood van vijf echtgenoten en acht kinderen op haar geweten heeft. Maartje vergiftigde ze omdat ze niet godvruchtig genoeg zouden zijn. In 1628 stierf ze op de brandstapel in Brielle. De tekst die je ziet zijn haar laatste woorden. Vlak naast de tekst van Maartje zie je een standbeeld van koningin Wilhelmina. Het bronzen beeld van Carol van den Boom-Craïns is in 1985 geplaatst. Het toont de koningin die na de Tweede Wereldoorlog weer voet zet op Nederlandse bodem. Het beeld symboliseert de band die Brielle van oudsher heeft met de Oranjes. De stad werd op 1 april 1572 in naam van Oranje bevrijd. Drie jaar later, op 12 juni 1575, trouwde Willem van Oranje in Brielle met Charlotte de Bourbon, zijn derde vrouw. Koning Willem III was in 1873 in Brielle en Wilhelmina bezocht de vesting in 1922, 350 jaar na de inname door de watergeuzen. (Later aangevuld met; Prinses Beatrix  opende op 26 september 1961 verpleeghuis De Plantage officieel en als koningin op 31 maart 2012 het Historisch Museum Den Briel. Koning Willem Alexander was op 24 maart 2022 aanwezig bij de officiële opening van het herdenkings jaar 1572 in de Sint Catharijnekerk.)  Recht tegenover het stadhuis, aan de andere kant van de Markt, staat de Hoofdwacht. Het gebouw is, net als het stadhuis, van de hand van Johannes van Westenhout. Beide gebouwen zijn gebouwd in Lodewijk XVI-stijl. Vanuit de Hoofdwacht, opgeleverd in 1789, trok de militaire wacht naar de stadspoorten. Wil je meer weten over militair Brielle, kies dan voor de stadswandeling Duizen bommen en torpedo's.

SLAGVELD
Ga vanaf de Hoofdwacht de Visschtraat in. Loop door tot over de brug en sla direct daarna linksaf het Slagveld op. Het water dat je links ziet, is in feite een restant van de getijstroom de Goote. Sinds de zestiende eeuw is dit de belangrijkste haven van Brielle. Aan je rechterhand zie je op Slagveld 36 het stadskantoor, een ontwerp van de Amsterdamse architect Martin Wijnen. Hier zetelt de gemeente Brielle. Naast het stadskantoor staat het voormalige pand van het Catharina Gasthuis. Het gebouw is in 1985 in gebruik genomen, maar de historie van het gasthuis gaat terug tot 1293. Daarmee is het een van de oudste instellingen voor zorg in Nederland. Boven de voordeur zie je een kopie van de gevelsteen van het oorspronkelijke gasthuis. Daarop staat onder meer dat het gasthuis na de stichting binnen twaalf jaar twee keer door brand is verwoest. Tip: De originele gevelsteen kun je bekijken in het Historisch Museum Den Briel

'T VLIEGEND HERT/ HAVEN 
Sla aan het eind van het Slagveld, rechtsaf de Molenstraat in. Aan het eind zie je 't Vliegend hert, een open standerdmolen. De molen staat op een van de bastions van de vesting Brielle. 't Vliegend Hert is gebouwd in 1986, als plaatsvervanger van de molen die op dezelfde plaats in 1882 in de brand vloog. Eerder, in 1810, was de stenen stellingmolen uit 1696 al in vlammen opgegaan. Van de nog oudere standerdmolen zijn enige teerlingen teruggevonden. Keer om en loop de Molenstraat terug richting haven. Kijk voor de brug naar rechts, aan het water, staat een bronzen beeld van Coppelstock, in 1987 gemaakt door Pieter d'Hont. Veerman Coppelstock speelde op 1 april 1572 een belangrijke rol. Hij zag de schepen van de watergeuzen op de Maas, die daar min of meer bij toeval terecht waren gekomen. Hij voer erheen en sprak aan boord met de Brielse geuzenadmiraal Willem Bloys van Treslong. De belangrijkste boodschap van Coppelstock was dat er geen Spaans garnizoen in de stad was. Daarop voer de veerman terug om de eis van opperbevelhebber Lumey over te brengen aan het stadsbestuur: draag Brielle over aan de watergeuzen. Als bewijs had Coppelstock de zegelring van Willem Bloys van Treslong bij zich. Hoe het afliep dat kom je verderop tijdens deze wandelroute te weten. Ga de brug over en sla direct daarna rechtsaf. Loop door langs de kade tot je aan de rechterhand een volgende brug ziet. Deze brug verbindt het Maarland Zuidzijde met het Maarland Noordzijde. Het water dat je passeert is de oudste haven van Brielle. De huizen laten zien dat handel en visserij hier ooit veel welvaart opleverden.  

DE NOORDPOORT
Ga de brug over, steek het Maarland Noordzijde recht over en ga de Dijkstraat in. Aan het eind van de Dijkstraat stuit je op de restanten van de Noordpoort. De poort is in 1619 afgebroken. In 1922, 350 jaar na de inname van Brielle, werden de fundamenten blootgelegd. Dat gaf de viering van de bevrijding meer cachet, want door deze poort kwamen de meeste watergeuzen de stad in.  "In naam van Oranje doe open de poort". Het stadsbestuur wist niet goed raad met de eis tot overgave die Coppelstock namens de watergeuzen had overgebracht. Toen hun twijfel te lang duurde, besloten de geuzen de stad in te nemen. Dat gebeurde door de Noordpoort in te beuken met een scheepsmast. Cornelis Roobol had hier de leiding. Een tweede groep geuzen kwam onder leiding van Bloys van Treslong door de Zuidpoort de stad binnen. Brielle was de eerste stad die tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd veroverd op de Spanjaarden. Willem Bloys van Treslong, zoon van een baljuw van Brielle, zou ervoor gezorgd hebben dat dit zonder bloedvergieten en plundering gebeurde. Op 1 april verloor Alva, de hertog die het Spaanse bewind belichaamde, zijn Bril (Brielle). De tegenaanval van de Spanjaarden op 5 april, liep stuk nadat stadstimmerman Rochus Meeuwisz het omliggende land onder water had gezet door een sluis open te hakken. De opstand breidde zich uit en uiteindelijk wist Nederland zich te bevrijden. In 1648 was de Tachtigjarige Oorlog voorbij. De houten constructie geeft de contouren van de voormalige poort weer. In de bunker kun je een interactieve tentoonstelling bekijken die situatie in 1572 weergeeft. Tip: het Historisch Museum Den Briel laat alles zien over 1 april 1572 en de tachtigjarige oorlog. Wil je meer zien van dit unieke staaltje achttiende-eeuwse vestingbouw, kies dan voor de stadswandeling De Brielse stadswallen.

GEUZENGESTICHT
Keer om en loop terug door de Dijkstraat. Bedenk dat door dit straatje de watergeuzen Den Briel binnentrokken, langs de toenmalige haveningang. Ga over de brug de Voorstraat in. Enkele panden voorbij de witte kerk, de voormalige kapel van het gesloopte St. Jacobsgasthuis, zie je een grote gevelsteen. Daarop staat een watergeus met een halve maan op de muts. De lijfspreuk van de geuzen was immers: 'Liever Turks dan Paaps' (of 'Liver turcx dan paus'). De Spaanse koning Philips II, die ook tegen de Turken vocht, was rooms-katholiek ('paaps'), de watergeuzen waren protestants. Achter de afgebeelde geus zijn twee geuzenschepen te zien en een Brielse poort. De tekst op de geuzenvlag betekent: Voor het vaderland. De gevelsteen siert het voormalige Geuzengesticht Wilhelmus van Nassauen. Het gesticht werd geopend in 1872, ter gelegenheid van de driehonderdste verjaardag van de inname van Den Briel. Het was een gesticht voor gereformeerde wezen. De gereformeerden schonken hun geld aan dit weeshuis nadat zij het nationale monument ter ere van 1 april 1572 hadden afgekeurd. 

HET ASYL
Neem de eerstvolgende straat rechts, de Asylstraat om het monument te zien, het standbeeld De Zeenymph symboliseert de vrijheid. De nymph wijst naar de vroegere Maasmonding, waar de zegetocht van de Watergeuzen begon. In haar rechterhand draagt ze het vaandel van Willem van Oranje, leider van de opstand tegen de Spanjaarden. Het beeld is als een nationaal cadeau betaald door gelovigen van alle gezindten. Met uitzondering van de gereformeerden, die het half ontblote bovenlijf van de nymph aanstootgevend vonden. De Zeenymph, onthuld door koning Willem III, staat in de tuin van het Asyl voor Oude en Gebrekkige Zeelieden. Ook het Asyl is gerealiseerd ter gelegenheid van driehonderd jaar bevrijding als geschenk van het Nederlandse volk, maar vooral van weldoener Alexander Verhuell. De linkervleugel ontbreekt omdat er onvoldoende geld was. De wapens en het borstbeeld van Willem van Oranje Sieren de gevel van het hoofdgebouw. Aan weerszijden van de trap staan de wapens van Brielle en Vierpolders. Op de lange vleugel van het Asyl herinnert een plaquette aan Jacob van Maerlant, een belangrijk middeleeuwse schrijver, die van 1258 tot 1268 op Voorne verbleef. Waarschijnlijk was hij de koster van de Pieterskerk, de gesloopte parochiekerk van Maarland, die tot in de negentiende eeuw op deze plaats stond. Tegenover de lange vleugel van het Asyl aan de andere kant van het Asylplein, staat het voormalige Catharina Gasthuis. Bij de opgang van het Asylplein zie je de 'Beenbank'. De bank is een eerbetoon aan Johan Been (1859-1930), schrijver van tal van jeugdboeken, waaronder het bekende Paddeltje, de scheepsjongen van Michiel de Ruyter. Been, die ook onderwijzer, archivaris en journalist was, was de drijvende kracht achter de restauratie van de Sint-Catharijnekerk (eind 1800/begin 1900) én het koninklijk bezoek aan Den Briel in 1922. Hij is ook de oprichter van het museum in Brielle.

DUIVENVOORDEHUIS
Ga tegenover de lange vleugel van het Asyl de Raas in. Aan het eind, op beide hoeken van de Raas, staan twee Middeleeuwse panden. Rechts, een voormalige wagenmakerij. Links het huis van Jan van Duivenvoorde uit 1565. Op de gevel staat zijn wapen links. Rechts is het wapen te zien van zijn vrouw Jacobmijna Kerckwerve. Van Duivenvoorde was de rentmeester van het Hof van Voorne. Dat was lange tijd het centrum van de regionale macht. Het Hof van Voorne lag rechts van het huis van de rentmeester, tot aan de volgende straathoek. Van Duivenvoorde sloot zich aan bij de Geuzen. Hij probeerde als vrouw vermomd, op 1 april 1572 vergeefs de stad te ontvluchten. Hij werd door de Spanjaarden onthoofd. Ga de Langestraat in de richting van het Hof van Voorne in, passeer het Wellerondom en ga rechtdoor de Koopmanstraat in. Aan het eind zie je de Markt, het eindpunt van deze stadswandeling. 

Eindpunt: Markt 1
3231 BC Brielle